स्वाधिष्ठान चक्र ( याला धार्मिक चक्र अथवा उदर चक्र असेही म्हणतात. ) मानवी शरीरातील दूसरे प्राथमिक चक्र आहे. ` स्वा ‘ शब्दाचा अर्थ स्वयं आणि ` स्थान ‘ म्हणजे ठिकाण असा आहे. स्वाधिष्ठान चक्र ही अशी जागा आहे जेथे मानवी जाणीव चालू होते आणि हा मानवी विकासाचा दूसरा टप्पा आहे. असे सांगितले जाते की स्वाधिष्ठान चक्र हे मनाचे निवासस्थान आहे किंवा सुप्त मनासाठी घर असते. गर्भाशयामध्ये गर्भधारणा झाल्यानंतर जीवनातील सर्व अनुभव व आठवणी येथे साठविल्या जातात. हे चक्र नकारात्मक लक्षणांची जाणीव झाल्यावर त्या नष्ट करून व्यक्तिमत्वाचा विकास झालेला स्पष्ट करतो.

ह्या चक्राच्या कमळासह सहा पाकळ्या प्रतिकात्मक रित्या दर्शविल्या जातात ज्यामध्ये प्रत्येक पाकळी सहा नकारात्मक लक्षणांचे प्रतिनिधित्व करते. स्वाधिनता चक्राचे तत्त्व जल आहे आणि त्याचा रंग नारिंगी आहे. त्याचा मंत्र ` वाम ‘ आहे.

स्वाधिष्ठान चक्राचे स्थान -

हे चक्र माकडहाडात, ओटीपोटाचे क्षेत्र आणि पाठीच्या कण्याच्या तळाशी किंवा बेंबीच्या केंद्रस्थानी स्थित असते.

स्वाधिष्ठान चक्राशी संबंधित अवयव तसेच आजार -

स्वाधिष्ठान चक्र मुख्यतः लैंगिक आणि पुनरूत्पादक अवयवांचे कार्य नियंत्रित करतो. मोठे आतडे, मूत्रपिंड, रक्ताभिसरण, शरीरातील द्रव्ये आणि स्वादाच्या संवेदनांचे केंद्र हे शरीराचे इतर अवयव आणि त्यांची कार्ये स्वाधिष्ठान चक्रामुळे नियंत्रित होतात. स्वाधिष्ठान चक्र टेस्टोस्टेरॉन आणि एस्ट्रोजन हार्मोन्सची निर्मिती नियमित करून व्यक्तीच्या लैंगिक व्यवहारांना प्रभावित करतात.

अवरूध्द आणि असंतुलित स्वाधिष्ठान चक्रामुळे प्रजननाच्या समस्या, नपुंसकता, स्नायूंचे दुखणे, पाठदुखी, एन्डोमेट्रीओसिस, पीसीओएस आणि उदासीनता अशा प्रकारचे आजार होऊ शकतात.

अवरूध्द आणि असंतुलित स्वाधिष्ठान चक्रामुळे होणाऱ्या समस्या -
  • अति क्रियाशील स्वाधिष्ठान चक्र –
    अति क्रियाशील धार्मिक चक्रामुळे कोणतीही व्यक्ती स्वप्नाळू स्वभावाबरोबरच अत्यंत भावुक असतो किंवा नाटकीय होतो. व्यक्ती लैंगिक आसक्तीमुळे ग्रस्त असतो. विपरित लिंगासाठी असलेली ओढ ही धोकादायक असू शकते.
  • निम्न क्रियाशील स्वाधिष्ठान चक्र
    कोणत्याही व्यक्तीचे ज्याचे धार्मिक चक्र निम्न क्रियाशील असते तो भावनिकरित्या अस्थिर तसेच अधिक संवेदनशील असतो. ते अपराधीपणा तसेच अप्रतिष्ठेच्या भावनेने भरलेले असतात आणि स्वतःला संसार सुखापासून दूर ठेवतात. ते स्वतःला गर्दीपासून दूर ठेवून वेगळे राहणे पसंद करतात.
संतुलित स्वाधिष्ठान चक्राचे फायदे -

संतुलित दुसरे चक्र ( स्वाधिष्ठान चक्र ) असलेले लोक सर्जनशील व भावना व्यक्त करणारे तसेच आनंदाला स्वतःच्या जीवनात निश्चितपणे आणण्याचा प्रयत्न करणारे असतात. निरोगी आणि समाधानी नातेसंबंध यांच्यामुळे निर्माण होतात. व्यक्ती ज्यांच्यात इमानदारी तसेच नैतिकता असते आणि ज्यांना नात्यांचे मोल असते त्यांचे स्वाधिष्ठान चक्र संतुलित असते.

स्वाधिष्ठान चक्राला उघडणे -
  • स्नायूंमध्ये ताठपणा उत्पन्न झाल्यामुळे स्वाधिष्ठान चक्र अवरूध्द होण्याचे प्रमुख कारण आहे. व्यायामशाळा ( जिम ) , व्यायाम ( वर्कआऊटस् ), धावणे, चालणे, नाचणे इत्यादी प्रकारचे शारीरिक व्यायाम करणे हा या चक्राला उघडण्यासाठीचा सर्वोत्तम मार्ग आहे. या अभ्यासांमुळे स्नायू शिथिल होतात आणि चक्र उघडते
  • नाभी क्षेत्राच्या आसपास ध्यान केंद्रित करून तसेच ध्यान धारणा करताना नारिंगी रंगाची कल्पना करणे लाभदायक असते. नारिंगी रंगाचे कपडे घातल्याने तसेच नारिंगी रंगाच्या परिसरात बसणे ( पहाट किंवा तिन्हीसांजेच्या वेळेस ) उपयुक्त असते.
  • योगासनांमध्ये तिकोनासन ( अथवा त्रिकोणाची मुद्रा ), बलासन ( अथवा बाळाची मुद्रा ), बितीलासन ( अथवा गायीची मुद्रा ) व नटराजासन ( अथवा नर्तकीची मुद्रा ) या आसनांमुळे दुसऱ्या चक्राचे संतुलन होण्यावर परिणाम होतो.
  • घरामध्ये किंवा कार्यस्थळावर सरळ वास्तुच्या सिध्दांतांचे अनुकरण केल्याने आणि विशिष्ट कार्य करताना अनुकूल दिशांचा सामना केल्याने चक्राला संतुलित केले जाऊ शकते.
  • संत्री, मध, नारंगी ( मॅन्डेरिन्स ), खरबूज, बदाम इत्यादी खाद्य पदार्थांचा दुसऱ्या चक्रामध्ये समावेश असतो.